پاپر برای ارائه راه حلی برای مسئله تمییز ِ علم از غیر علم، ملاکی ارائه می دهد که هدف این نوشتار، طرح و بررسی آن است. در این مقاله تلاش می­شود با الهام از نقدهایی که لری لائودن، هارولد براون(1979)، و.و. بارتلی، کوهن و لاکاتوش از ملاک تمییز پاپر به عمل آورده‏اند، نقدهای جدیدی ارائه شود. تحلیل تبعات منطقی ملاک پاپر روشی است که در پیش گرفته می­شود تا چنانکه خود وی پیشنهاد می­کند ملاکش مورد نقد و بررسی قرار گیرد. در این نقد مواضعه پاپر برای تعریف علم، به سه مرحله تجزیه و برای هر یک از این مراحل نقدهایی ارائه می‏شود.

مشاغل کارگری و کارمندی به لحاظ وضعیت حقوقی، مصداق «کار تابع» هستند که با وجود برخی مشابهت ها در نظام های حقوقی دوگانه، دارای ویژگی های مفهومی خاصی بوده و بنابراین تشخیص و تمییز مصادیق آن ها دارای آثار عملی مهم و فراوانی است. مقاله پیش رو در نظر دارد این شباهت ها و تفاوت ها را تشریح کرده و ملاک تمییز این دو اصطلاح (کارگر و کارمند) را از یکدیگر تبیین نماید؛ از جمله شباهت های این دو وضعیت حقوقی، می توان به شباهت شخصیتی، تبعیت دستمزدی و تبعیت دستوری اشاره کرد. اما در مقام تمییز این دو اصطلاح، باید به تفاوت ها و اختصاصات هر یک توجه داشت؛ ماهیت و مبنای استخدام کارمندی، ماهیت و مبنایی مطلقا قانونی است اما مبنای شکل گیری رابطه کارگری-کارفرمایی، قرارداد است. مبنای تبعیت دستوری کارمند از مقام اداری مافوق، اصل انضباط اداری است اما مبنای تبعیت دستوری کارگر از کارفرما ریسک اقتصادی کارفرما است. در نهایت این که استخدام کارمندی، تنها توسط اداره و با رعایت مطلق شرایط و ضوابط قانونی استخدام عمومی از جمله برگزاری آزمون استخدامی عمومی امکان پذیر است. اما به کارگیری کارگر و انعقاد قرارداد کار منحصر به اداره نیست و با توافق اراده ها صورت می گیرد.

عوامل دخیل در حدوث نتیجه زیانبار، از سه قسم خارج نیست که عبارت اند از: علت، سبب و شرط، ولی عوامل موثر در ضمان فقط به «سبب» و «علت» منحصر است. تمییز این مفاهیم از یکدیگر به دلیل عدم ارائه معیار ممیزه و تشابهات فراوان، در مواردی پیچیدگی های فراوانی دارد. در این نوشتار با توجه به آثار مترتب بر مداخله هریک از صورت های مذکور و به منظور تشخیص و تفکیک آنها از یکدیگر، «تاثیر» و ماهیت واقعی آن به عنوان ملاک و وجه تمییز اصلی محسوب می گردد و معیارهای فرعی دیگر یعنی «عدوان»، به عنوان مقدمه تاثیر و «رابطه استناد» به عنوان مجرای تاثیر، معرفی می گردند. بر این اساس، علت عامل موثری قلمداد می شود که عدوانش به صورت نوعی، حتما موجود و نفسا، تاثیر مستقیم در اضرار دارد، بنابراین رابطه استناد میان آن و نتیجه زیانبار برقرار است. سبب نیز عامل موثری است که تحقق نتیجه، نه به طور مستقیم از نفس وجودی آن، بلکه از اثرش حاصل شده، عدوانش به صورت بالقوه موجود و به نحو نسبی و با توجه به شرایط، قابلیت حدوث و فعلیت می یابد. رابطه استناد نیز به عنوان مجرای سریان تاثیر، زمانی برقرار می شود که تاثیر سبب بر اضرار، به فعلیت برسد. همچنین شرط، عامل غیرموثری است که به طور مستقیم یا غیرمستقیم، تاثیری بر اضرار ندارد و عدوان نیز در آن به طور نوعی یا نسبی موجود نیست، بنابراین هرگز موثر در تحقق نتیجه نبوده، به دلیل فقدان تاثیر، توانایی به جریان انداختن رابطه استناد را به عنوان مجرای تاثیر، ندارد.

این مقاله تاملی است در باب تعامل میان مابعدالطبیعه و علوم که نمونه ای از آن در عصر پیش مدرن، در نظام ارسطو تحقق یافت. با این حال، این تعامل به تدریج با ظهور انقلاب علمی، به ویژه علم کلاسیک، در قرن هفده و هجده، در عصر مدرن تضعیف شد. در قرن نوزده، پیدایش پوزیتیویسم موجب شد تا مابعدالطبیعه معناداری خود را از دست بدهد و بیرون از حوزه شناخت و در قلمرو امیال و عواطف قرار گیرد. در قرن بیستم، فلسفه ها و نظام های مابعدالطبیعی در معنای سنتی خود نتوانستند علوم را هدایت کنند و از طریق مطرح کردن مسائل تخصصی در حوزه های زبان و منطق، به نوعی از علوم اعلام استقلال کردند.اگرچه، این استقلال، از مابعدالطبیعه و فلسفه در برابر فناوری و علم حمایت کرد اما در این میان، مابعدالطبیعه نقش مهم خود را در طرح عقلانیت در حوزه علم از دست داد. این مقاله پس از یک مقدمه مختصر به توضیح این مساله می پردازد و در استدلال می کند که این مساله امری فنی و علمی نیست بلکه به حیات بشر مربوط می شود.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در شماره دوم دوره ششم نامه فرهنگستان (شماره مسلسل 22، بهمن 1382) ترجمه یکی از فصول مبحث زیباشناسی اثر ژان برتلمی با عنوان «هنر و اخلاق» منتشر شد.اینک ترجمه فصل دیگری از همان اثر، در دو نوبت (نوبت اول در همین شماره و نوبت دوم در شماره بعد) تقدیم خوانندگان می شود.در نوبت اول از «مشرب زیباشناختی برگسون»، «اشکال های اساسی» آن و نقد آن، و، در نوبت دوم، از «نقد نقد آن» همچنین از «شناخت هنری» سخن رفته است.

پژوهش حاضر، ناظر به تعیین معیار در تمییز صبی است. منظور از تمییز رسیدن به حدی از فهم و ادراک است که بر اساس آن می توان کودک نابالغ را مخاطب به خطابات شرعی دانست. در فقه اسلامی احکام مختلفی همچون صحت عبادات و صحت برخی تصرفات مانند طلاق، بر تحقق تمییز مترتب گردیده است. با رجوع به کلمات بیشتر فقها روشن می شود که برای تحقق تمییز سن خاصی را بیان نکرده، تنها شناخت خوب و بد را معیار تحقق تمییز دانسته اند. با رجوع به روایات و بررسی آن ها روشن می شود که در بیشتر تکالیف معیار سنی خاص قابل استفاده نیست. تنها نسبت به نماز در شرایط شک در تحقق تمییز 6 سالگی بیان شده است. در مورد معیار کیفی آنچه لازم است شناخت خوب و بد و نیز شناخت حکم و موضوع آن و معقول بودن خطاب به کودک با توجه به علل قطعی و شرایط حکم است. بنابراین، آنچه فقها مبنی بر شناخت خوب و بد بیان نموده اند، تنها شرط لازم برای تحقق تمییز است و شرط کافی نیست.

در این مقاله، دیدگاه کانت درباره مابعدالطبیعه بررسی شده است. پس از بیان معانی لغوی و اصطلاحی واژه مابعدالطبیعه در اندیشه ارسطو، به نظام های مختلف مابعدالطبیعی از افلاطون تا دکارت و پیروان او اشاره شده است. سپس معانی مابعدالطبیعه در فلسفه کانت بررسی شده و جنبه های مثبت و منفی آن در فلسفه او مورد بحث قرار گرفته است. مقاله به این نتیجه می رسد که کانت مابعدالطبیعه به معنی سنتی کلمه (یعنی علم نظری یقینی به خدا و جهان و نفس) را (تحت تاثیر اندیشه هیوم) نفی می کند؛ اما مابعدالطبیعه به معنای پشتیبان نظری علم تجربی را می پذیرد و برای موضوعات مطرح در مابعدالطبیعه سنتی نیز نقش نظام بخش در نظر می گیرد. او اذعان به وجود عینی موضوعات مطرح در مابعدالطبیعه سنتی را برای عرصه عقل عملی نگه می دارد.

در شماره دوم دوره ششم نامه فرهنگستان (شماره مسلسل 22، بهمن 1382) ترجمه یکی از فصول مبحث زیباشناسی اثر ژان برتلمی با عنوان «هنر و اخلاق منتشر شد.ترجمه پاره ای از فصل دیگر همان اثر در شماره سوم دوره یازدهم نامه فرهنگستان (شماره مسلسل 43، پاییز 1389) درج شده اینک پاره دیگر آن تقدیم خوانندگان می شود.در پاره اول، از «مشرب زیباشناختی برگسون»؛ «اشکال های اساسی» آن و نقد آن سخن رفته و، در این پاره، «نقد نقد» آن همچنین از «شناخت هنری» گفت و گوست.در مقدمه ترجمه مقاله «هنر و اخلاق»، توضیحی درباره شیوه مولف در بحث از موضوع همچنین وجه نشر ترجمه مقاله در نامه فرهنگستان داده شد که لازم می داند پاره ای از آن را در اینجا نقل کند:نویسنده، به رسم مختار خود، طیفی از آرا گوناگون را در هر مقام عرضه داشته و، پس از نقد آنها، در نهایت، نظر خود را، که از اعتدال نسبی برخوردار است، اظهار کرده است.

این نوشتار به دنبال آن است تا مجموعه معانی و کاربردهای واژه مابعدالطبیعه یا متافیزیک را از نظر کانت مورد تحقیق قرار دهد و تعریف و توصیفی را که در مورد هر یک از آنها صورت گرفته است، بیان کند. یکی از بحث انگیزترین موضوعات فلسفه کانت، معنای مابعدالطبیعه است. با تامل در آثار کانت روشن می شود که به طور کلی کانت واژه مابعدالطبیعه یا متافیزیک را در سه حالت «مطلق» به صورت «مابعدالطبیعه» یا «متافیزیک»، و حالت «مضاف» مانند: مابعدالطبیعه اخلاق، مابعدالطبیعه حقوق، مابعدالطبیعه طبیعت، و حالت «وصفی» از قبیل: شرح متافیزیکی، جزم گروی متافیزیکی، به کار برده است. از این میان تنها معنای نخست است که مورد نقد کانت قرار گرفته است.